همزمان با گرامیداشت هفته دفاع مقدس و در امتداد بازخوانی دستاوردهای معرفتی هشت سال حماسه و مقاومت، روز گذشته نشست تخصصی «تبیین مؤلفههای ایثار و تمدنسازی در دفاع مقدس» در تالار شیخ طوسی بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی برگزار شد. در این نشست علمی، سرکار خانم دکتر خدیوی، رئیس سازمان بنیاد شهید و امور ایثارگران خراسان رضوی به واکاوی پیوند میان فضیلت دینی ایثار با مفهوم سرمایه انسانی در افق تمدن نوین اسلامی پرداخت. آنچه در ادامه میخوانید، گزیدهای از مهمترین مباحث و بیانات او در این نشست است.
پیوند فضیلت اخلاقی با متغیرهای کلان توسعه
موضوع این نشست پیوندی است میان یک فضیلت اخلاقی و دینی با ریشهای کهن در فرهنگ اسلامی، یعنی «ایثار» و یک مفهوم نسبتاً جدید در ادبیات علوم اجتماعی و اقتصادی، یعنی «سرمایه انسانی»؛ آن هم در بستر گفتمانی که این روزها با عنوان «تمدن نوین اسلامی» شناخته میشود. پرسش محوری این است آیا ایثار صرفاً یک فضیلت اخلاقی فردی و یک ارزش دینی ستایششده در متون ماست یا میتوان آن را بهمثابه یک متغیر مؤثر در ارتقای کیفیت سرمایه انسانی جامعه و از رهگذر آن، در فرایند تمدنسازی صورتبندی و تحلیل کرد؟ در ادبیات رایج توسعه و سرمایه انسانی، عمدتاً بر مؤلفههای «سخت» چون دانش، مهارت فنی و تحصیلات تأکید میشود و مؤلفههای «نرم» مانند انگیزه، تعهد اخلاقی و انسجام اجتماعی کمتر مورد توجه قرار میگیرند؛ حال آنکه پژوهشهای جدید نشان میدهند این مؤلفههای نرم، نقشی تعیینکننده در بهرهوری و پایداری توسعه دارند. در شرایطی که کشور با محدودیتهای اقتصادی و بینالمللی مواجه است، فهم اینکه کدام سرمایه معنوی و اخلاقی میتواند جایگزین یا مکمل سرمایه مادی محدود باشد، اهمیتی راهبردی دارد و ایثار دقیقاً همان سرمایه راهبردی و قابل نهادینهسازی است.
مفهومشناسی و تمایز ایثار در برابر سخاوت، فداکاری و استیثار
در لغتنامههای فارسی، ایثار به معنای عطا کردن، بخشیدن و برگزیدن مصلحت دیگری بر منفعت خود و کمال درجه سخاوت آمده است. در اصطلاح اخلاق اسلامی نیز ایثار عبارت است از مقدم داشتن دیگران بر خویشتن، آن هم در شرایطی که خود شخص نیز به همان چیز نیازمند است. از منظر روششناسی علمی، باید ایثار را از مفاهیم مشابه تفکیک کرد. نخست، در سخاوت و انفاق، فرد از مازاد داراییاش میبخشد، اما در ایثار، فرد از همان چیزی میبخشد که خود بدان محتاج است. دوم، فداکاری و گذشت در ادبیات معاصر اغلب نوعی دادوستد اخلاقی برای کسب منافع یا پاداش است؛ درحالیکه ایثار هنگامی محقق میشود که این چارچوب دادوستد کنار گذاشته شود و نفع جمعی بدون چشمداشت هدف قرار گیرد. سوم، نقطه مقابل مفهومی ایثار یعنی «استیثار» به معنای خودمحوری و ترجیح خویشتن بر دیگران است؛ همانطور که امیرالمؤمنین(ع) در حکمت ۲۱۶ نهجالبلاغه میفرمایند: «مَن مَلَکَ استَأثَرَ»؛ یعنی هر کس به قدرت و مکنت دست یابد، خودخواهی و انحصارطلبی پیشه میکند.
مستندات قرآنی و روایی ایثار در اندیشه تمدنی
صریحترین و محوریترین آیه در تبیین ایثار، آیه نهم سوره مبارکه حشر است که در توصیف رفتار انصار مدینه با مهاجران میفرماید: «وَیُؤْثِرُونَ عَلَی أَنفُسِهِمْ وَلَوْ کَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ» (و دیگران را بر خویشتن مقدم میدارند، هرچند خود در تنگدستی و نیاز شدید باشند). واژه «خَصاصَة» به معنای نیاز مبرم است و قرآن نیازمندی خود ایثارگر را به عنوان رکن اصلی تعریف ذکر میکند. دومین آیه، آیه هشتم سوره مبارکه انسان (دهر) است: «وَیُطْعِمُونَ الطَّعَامَ عَلَی حُبِّهِ مِسْکِینًا وَیَتِیمًا وَأَسِیرًا»؛ (و غذا را با آنکه خود به آن علاقه و نیاز دارند، به مسکین و یتیم و اسیر میخورانند) که بر گذشتن از محبوب شخصی تأکید دارد. سومین آیه، ناظر بر بالاترین مراتب فداکاری یعنی ایثار جان است؛ در آیه ۲۰۷ سوره مبارکه بقره آمده است: «وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ» (و از میان مردم کسی است که جان خود را در طلب خشنودی خدا میفروشد). مفسران این آیه را بهویژه شأن نزول واقعه تاریخی «لیلةالمبیت» و خوابیدن حضرت علی(ع) در بستر پیامبر اکرم(ص) برای حفظ جان ایشان دانستهاند.
در سنت روایی اهلبیت(ع) نیز ایثار جایگاهی بنیادین دارد. امام صادق(ع) در روایتی میفرمایند: «الْجُودُ زَکَاةُ السَّعَادَةِ، وَالْإِیثَارُ عَلَی النَّفْسِ مُوجِبٌ لِاسْمِ الْکَرَمِ»؛ بخشندگی، زکات نیکبختی است و ترجیح دیگران بر خود با وجود سختی شخصی، موجب عنوان بزرگواری میشود. همچنین امیرالمؤمنین(ع) در غررالحکم میفرمایند: «الإِیثَارُ سَجِیَّةُ الأَبْرَارِ»؛ ایثار، خوی و سرشت پایدار نیکان است. قید «سجیه» نشان میدهد ایثار باید به یک ملکه ماندگار تبدیل شود. متفکرانی چون ابنخلدون در مقدمه خود، بقا و شکوفایی تمدنها را در گرو روحیه ایثارگری دانسته و افول آن را حاصل خودخواهی معرفی میکنند. علامه شهید مطهری و ملااحمد نراقی نیز ایثار را بالاترین درجه مکارم اخلاقی و پشتوانه تمدن اسلامی برشمردهاند.
دفاع مقدس؛ آزمایشگاه تاریخی ایثار و سرمایه اجتماعی
هشت سال دفاع مقدس (۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷) غنیترین تجربه زیسته و آزمایشگاه تاریخی ایثار در دوران معاصر است. چهره نمادین این عرصه، شهید نوجوان محمدحسین فهمیده است که امام خمینی(ره) او را رهبر حقیقی نامیدند؛ شهیدی که با اقدامی فراتر از واژهها، ارزش ایثار را متجلی کرد. در کنار وی، فرماندهانی همچون شهیدان مهدی و حمید باکری قرار دارند که به جای استفاده از امتیازات جایگاه خود، در خطوط مقدم کنار رزمندگان ایستادند. ایثار در دفاع مقدس به شهادت محدود نشد؛ جانبازان با ایثار سلامت، آزادگان با ایثار آزادی و سالها اسارت و خانوادههای صبور شهدا این فرهنگ را اعتلا بخشیدند. از نگاه جامعهشناختی و با تکیه بر نظریه سرمایه اجتماعی جیمز کلمن، واژگانی چون بسیجی و ایثارگر، شبکهای از هنجارهای اعتمادبخش ساختند که فردگرایی را مهار و این روحیه مؤمنانه، کمبود سرمایه فیزیکی و تسلیحاتی را در شرایط سخت تحریم جبران کرد.
پیوند فرهنگ ایثار با تعالی سرمایه انسانی در گام دوم انقلاب
سرمایه انسانی فراتر از مهارت فنی و دانش تخصصی است و مؤلفههای نرمی چون انگیزه، تعهد و اخلاق حرفهای نقشی بنیادیتر در آن دارند. فرهنگ ایثار کار را از یک تکلیف مزدی به یک رسالت معنادار ارتقا میدهد، اخلاق و وجدان کاری را در افراد شکوفا کرده و با تحکیم انسجام و اعتماد اجتماعی، هزینههای مبادله و نظارت را به حداقل میرساند. سرمایه انسانی بدون جهتگیری اخلاقی، مهارتی بیهدف است و ایثار به این مهارت، جهت و معنا میبخشد. در گفتمان تمدن نوین اسلامی و بهویژه در بیانیه گام دوم انقلاب، مهمترین ظرفیت امیدبخش کشور، نیروی انسانی مؤمن و کارآمد عنوان شده است. ایثار حلقه اتصال ضروری میان دو آرمان انسانسازی و تمدنسازی است که با پیوند این دو، سرمایه انسانی متعالی شکل میگیرد.
راهکارهای عملیاتی نهادها و هشدار درباره آفت استیثار
تحقق این رویکرد مستلزم وظایف مشخصی است: نهادهای آموزشی باید از روایتهای شعارزده فاصله بگیرند و سبک زندگی ایثارگرانه را با استفاده از تجارب میدانی مانند راهیان نور، یادواره ۳۶هزار شهید دانشآموز و پژوهشهای علمی دانشگاهی آموزش دهند. نهادهای فرهنگی و رسانهای باید ابزارهای هنری و تولیدات چندرسانهای را با روایتهای صادقانه و بدون اغراق به کار گیرند تا پیوند نسل جدید با این مفاهیم حفظ شود. نهادهای دولتی و سیاستگذار به جای تولید اسناد مکرر، باید بر اجرای دقیق اسناد موجود نظیر سیاستهای کلی ترویج و تحکیم فرهنگ ایثار و جهاد و سند ملی فرهنگ دفاع و مقاومت تمرکز کنند و تکریم عملی ایثارگران را در اولویت قرار دهند. مساجد نیز باید از جایگاه صرفاً عبادی به پایگاههای تمدنی، مردمی و گرهگشایی از مسائل روزمره بدل شوند.
در پایان باید هشداری جدی مطرح کرد: بروز استیثار و امتیازطلبی در نهادهای متولی ترویج ایثار، بزرگترین آفت است. اگر متولیان خود اهل مصرفگرایی باشند، هیچ رویکردی مؤثر نخواهد بود. تمدن نوین اسلامی با بودجه و سازه ساخته نمیشود، بلکه با انسان ایثارگر بنا میشود.
نظر شما